Week 2: Valkuilen

In onze spreektaal zeggen we nogal eens dat we in een valkuil kunnen trappen. Maar wat is eigenlijk een valkuil? Een definitie is: ‘Een gat in de grond als val voor een ander‘, of ook: ‘Hinderlaag‘, Het suggereert dat een ander iets doet waar jij vervolgens in trapt of in valt, maar eigenlijk bedoelen we met ‘in een valkuil trappen‘ dat we het zelf veroorzaken, dat we zelf de omstandigheden creëren waardoor we in onze eigen hinderlaag lopen. Binnen de mindfulnesstheorie duiden we dit als automatismen, of ook wel de automatische piloot.
 
Mensen zijn gewoontedieren en een eigenschap daarvan is dat we ons veilig voelen bij het volgen van vaste patronen. We vinden het prettig als we zaken herkennen. Gaandeweg onze levens ontwikkelen we automatismen op een praktisch niveau, een relationeel of situationeel niveau en op een persoonlijk niveau.
 
Het praktische niveau is bijvoorbeeld de lichtknop op het toilet. Als je die van links naar rechts verplaatst dan blijf je nog een week lang tegen de linker muur aantikken bij binnenkomst voordat de andere kant een automatisme wordt. Het gaat hier om een betrekkelijk eenvoudig automatisme.
 
Het relationele of situationele niveau is hoe je reageert op je omgeving. Hoe is je reactie als anderen iets leuks of juist iets vervelends tegen je zeggen? Hoe reageer je steeds als iemand je op de snelweg afsnijdt of rechts passeert? Wat gebeurt er met je als je op een feestje in het middelpunt van de aandacht komt te staan?
 
Het meest interessante is het derde niveau, namelijk je persoonlijke automatismen. Hoe reageer je op jezelf als je ‘s avonds in bed voor het inslapen nog eens terugdenkt aan de dingen die gepasseerd zijn? Veroordeel je jezelf over je handelswijze? Schaam je je voor wat je gezegd hebt? Voel je jezelf een kluns en minderwaardig om wat je gedaan hebt? Kortom; kun je relativeren hoe je geweest bent of wat je gedaan hebt, of neem je jezelf de maat en voel je je daarbij slecht?
 
Automatismen gaat erom dat je bewust bent wat op alle drie de niveaus jouw reacties zijn en stel jezelf daarbij de vraag of dit je helpt. Als je er vervolgens niets aan doet, dan blijf je de dingen die je altijd deed doordoen en dan verandert er niets. Dan blijf je in de zelf gegraven valkuilen trappen. Maar als je vanuit de bewustwording andere reactiepatronen aanwendt, dan zie je tijdig je valkuil en kun je anders reageren wat meer helpend is.